آیا علم ارادهٔ آزاد را رد می‌کند؟

در آزمایش‌های معروف بنجامین لیبت (دههٔ ۱۹۸۰)، شرکت‌کننده می‌توانست هر لحظه که خواست انگشتش را حرکت دهد و زمانِ آگاهی از «خواستِ» حرکت را گزارش کند. لیبت دریافت که یک «فعالیت آماده‌سازی» مغزی حدود چند صد میلی‌ثانیه پیش از آگاهی از تصمیم آغاز می‌شود.

در سال ۲۰۰۸، سون و همکاران با fMRI نشان دادند می‌توان انتخابِ یک دکمه را چند ثانیه پیش از آگاهیِ فرد پیش‌بینی کرد. این یافته‌ها گاهی به «رد ارادهٔ آزاد» تعبیر می‌شوند.

چرا تعبیر عجولانه است؟

نخست، آزمایش دربارهٔ حرکت‌های ساده و زمان‌بندی‌شده است، نه تصمیم‌های پیچیدهٔ اخلاقی. دوم، پیش‌بینیِ آماریِ یک انتخاب، به معنای جبرِ کامل نیست. سوم، مسئلهٔ فلسفیِ آزادی دربارهٔ معنای کنترل و مسئولیت است، نه فقط لحظهٔ آگاهی.

برخی پژوهشگران میان «آغاز کردن» و «وتو کردن» تفکیک می‌کنند: شاید مغز ما را به سمت کاری سوق دهد، اما آگاهی بتواند آن را متوقف کند. این هم یک فرضیه است، نه نتیجهٔ قطعی.

نتیجهٔ منصفانه این است که علوم اعصاب تصویرِ ما از تصمیم را دقیق‌تر می‌کند، اما به‌تنهایی نمی‌تواند پرسشِ هنجاریِ «آیا ما مسئولیم؟» را پاسخ دهد.

منابع

• SEP — Free Will (بخش شواهد علمی)
• Libet, B. (1985), Behavioral and Brain Sciences 8(4): 529–566.
• Soon, C. S., Brass, M., Heinze, H.-J., & Haynes, J.-D. (2008), Nature Neuroscience 11: 543–545.