آزادی و جبر

جبر چیست؟

جبرِ علّی می‌گوید هر رویداد، از جمله تصمیم‌های انسانی، با علل پیشین و قوانین طبیعت تعیین می‌شود. اگر این تز درست باشد، در لحظهٔ تصمیم، وضعیت پیشین جهان و قوانین، همان تصمیم را ایجاب کرده‌اند. اما «تعیین‌شدن» با «مجبور بودن» یکی نیست؛ بسیاری از سازگارگرایان روی همین تفاوت دست می‌گذارند.

سه پاسخ بزرگ

سازگارگرایی می‌گوید آزادی با جبر سازگار است: آزادی یعنی عمل کردن بر پایهٔ خواست و دلیل خود، بدون مانع بیرونی. اختیارگرایی می‌گوید آزادی به گشودگیِ واقعی در زنجیرهٔ علل نیاز دارد و انسان در برخی انتخاب‌ها منشأیی ورای جبر دارد. جبرگرایی سخت می‌گوید جبر درست است و آزادیِ مورد نیاز برای مسئولیت اخلاقی وجود ندارد.

چرا مهم است؟

اگر آزادی نباشد، آیا مجازات منصفانه است؟ آیا می‌توان کسی را سرزنش کرد یا ستود؟ برخی می‌گویند مسئولیت را باید به «پاسخ‌گویی به دلایل» و «امنیت و اصلاح» بازتعریف کرد؛ برخی دیگر می‌گویند بدون آزادیِ رادیکال، اخلاق فرو می‌ریزد. علم اعصاب هم با آزمایش‌های آماده‌سازی مغزی، بحث را تازه کرده است، هرچند تفسیر آن قطعی نیست.

منابع: SEP — Free Will؛ SEP — Compatibilism.